„Na północ od niepołudnia” od Timof Comics to doskonały wybór na coraz krótsze dni. Niezwykła powieść graficzna, w której dramat współczesnego uchodźcy opowiedziano poetycko i z ogromną wrażliwością.
Nie sądziłem, że jeszcze kiedyś będę szczęśliwy
Głównym bohaterem „Na północ od niepołudnia” jest Khalid, uchodźca uciekający przed wojną. Młody poeta, muzyk i perfumiarz jest jednym z setek tysięcy migrantów, których konflikty zbrojne zmusiły do opuszczenia domów i udania się na poszukiwanie nowego miejsca do życia. Khalid trafia do portugalskiego Algarve, które dla tułającego się rozbitka stanie się przystanią, a wkrótce nowym domem.
W Algavre Khalid spotyka innego uciekiniera – João – którego portugalska wojna kolonialna zmusiła do migracji. Potężny konflikt zbrojny zapoczątkowany w 1961 roku powstaniem w Angoli, a zakończony 15 lat później zamachem stanu w Lizbonie, zwanym Rewolucją Goździków, zdewastował pozycję Portugalii na arenie międzynarodowej i uruchomił ogromną falę przesiedleń. I choć pokłosiem działań była niepodległość dotychczasowych kolonii portugalskich w Afryce, echo traum pobrzmiewa nadal wiele dekad później.
Konfrontując doświadczenia Khalida i João, autorzy rysują szerszy kontekst społeczno-historyczny. Dramat uchodźców nie jest jedynie informacją w prasie czy telewizji, nie jest zdarzeniem jednorazowym, czy wywołanym tu i teraz. Próżno szukać w „Na północ od niepołudnia” moralizatorskich podsumowań. Portugalia, która dla jednego z bohaterów jest miejscem schronienia, dla drugiego jest pełna bolesnych wspomnień i uosabia brutalne osobiste doświadczenia. Między wierszami (kadrami?) wybrzmiewa niełatwa, ale ważna refleksja nad europejskimi społeczeństwami, których historia niejednokrotnie jest bardziej złożona, niż chcielibyśmy pamiętać, jednocześnie pełna mrocznych punktów i napięć, ale też nadziei i empatii.
Dom ma się dopiero wtedy, gdy się go opuści
… a gdy się go opuści, nigdy się nie wraca – te słowa Jamesa Baldwina z jego kultowej powieści „Mój Giovanni” brzmią w kontekście bohaterów komiksu szczególnie gorzko. Choć Cabrita i Mascarenhas wpisują się ze swoją historią w bardzo aktualne dyskusje o uchodźctwie, tożsamości, integracji i odpowiedzialności społecznej, można ich dzieło czytać w szerszej perspektywie rozważań o domu. Nieważne, czy rozumianym jako miejsce rodzinne, ciepłe i bezpieczne cztery ściany, czy też jako kraj ojczysty, przestrzeń własnej kultury i obyczajów. Autorzy komiksu sugerują refleksję nad ideą domu i jego kruchości. Dorosłość, wymuszająca rozpoczęcie samodzielnego życia i znalezienie własnego miejsca w przestrzeni z dala od rodziców i dziecięcych wspomnień, a z drugiej strony wojny i tragedie, które wyrywają ludzi z ich bezpiecznych okolic i rzucają często w odległe obce miejsca w dramatyczną walkę o życie. I znów odwołując się do Baldwina: „pojedziesz tam i zobaczysz, że ten dom już nie jest domem”. Co zastanie Khalid, kiedy odwiedzi rodzinne strony za kilka, kilkanaście lat?
Poezja słowa, poezja obrazu
Fernando Cabrita i João Mascarenhas cieszą się uznaniem na świecie, ale polscy czytelnicy dopiero teraz mają okazję zapoznać się z ich twórczością. Poetycki, subtelny scenariusz Cabrity, niespieszny i pełen niuansów, nie narzucający interpretacji i odbioru, został zilustrowany stonowanymi kadrami Mascarenhasa. Ilustracje utrzymane w oszczędnej kolorystyce idealnie komponują się z melancholijnym tonem opowieści. Dzięki temu „Na północ od niepołudnia”, mimo niewielkich rozmiarów, jest komiksem niezwykle treściwym i poruszającym. Niejednokrotnie wręcz trudno nie czuć smaków i zapachów dań jedzonych przez bohaterów, trudno nie słyszeć muzyki, którą grają.
Warto się w tę opowieść zagłębić i dać się ponieść własnym refleksjom.
za egzemplarz recenzencki dziękujemy wydawnictwu Timof i cisi wspólnicy
